Ο φιλόλογος ως δημιουργός ψηφιακού περιεχομένου. Πεντάλογος βέλτιστης πρακτικής (Screencast)

Παρουσίαση στην ημερίδα Ψηφιακές τεχνολογίες και Νεοελληνική Φιλολογία: Ο φιλόλογος ως δημιουργός, διαχειριστής και χρήστης ψηφιακού περιεχομένου, Πανεπιστήμιο Πατρών – Τμήμα Φιλολογίας, 22 Οκτωβρίου 2014

Τι είναι το νέο και ποιος το έφερε;

Η τεχνολογική εξέλιξη βρίσκεται στη βάση των αλλαγών στην καθημερινή ζωή που έφεραν οι ψηφιακές τεχνολογίες. Κάθε φορά που εμφανίζονται νέες τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούνται νέοι όροι και νέες συνθήκες για το τι είναι απαραίτητο ή αποδεκτό και τι όχι.

Ένα καλό παράδειγμα είναι ο χώρος της τηλεφωνίας στον οποίο έχουν συμβεί σταδιακά σημαντικές αλλαγές: η τεχνολογική εξέλιξη ξεκίνησε με την αυτοματοποίηση των κλήσεων την δεκαετία του 1960, προχώρησε με την αλλαγή από αναλογικά σε ψηφιακά κέντρα την περίοδο 1980-1990 και ολοκληρώθηκε με την εμφάνιση της κινητής τηλεφωνίας την δεκαετία του 2000 (αναφέρουμε μόνο σημαντικές τεχνολογικές εξελίξεις που προκάλεσαν τις σημαντικότερες αλλαγές στον τρόπο καθημερινής επικοινωνίας των ανθρώπων).

Με τις εξελίξεις αυτές άλλαξε και το τι θεωρείται αποδεκτό και απαραίτητο και τι όχι. Όταν ήμουν παιδί, ήταν αποδεκτό να μην μπορεί κανείς εύκολα να αποκτήσει τηλεφωνική γραμμή στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και τέτοιες τηλεφωνικές γραμμές να πωλούνται με αγγελίες στην εφημερίδα· όταν ήμουν φοιτητής, ήταν φυσιολογικό να επικοινωνώ με τους φίλους μου μέσω τηλεφώνου σε γνωστούς ή σε περίπτερα ή να δίνουμε ραντεβού σε σταθερές μέρες και ώρες, χωρίς να τα επιβεβαιώνουμε λίγο πριν, και πάει λέγοντας. Σήμερα είναι εντελώς φυσιολογικό να μπορώ να χρησιμοποιώ το τηλέφωνο μου οπουδήποτε, σχεδόν σε ολόκληρο τον κόσμο. Και όποιος ξέρει ότι μπορώ να τηλεφωνήσω από οπουδήποτε, αναμένει ενδεχομένως να απαντήσω και στο τηλεφώνημα του από οπουδήποτε και οποτεδήποτε.

Το παράδειγμα δείχνει, νομίζω, πως οι τεχνολογικές εξελίξεις φέρνουν αλλαγές στην ζωή των ανθρώπων: η δυνατότητα επικοινωνίας κάθε ώρα και σε κάθε τόπο δημιουργεί προσδοκίες, οι προσδοκίες αυτές οδηγούν σε αλλαγές στη συμπεριφορά και τη στάση των ανθρώπων. Γνωρίζοντας περισσότερο για τις τεχνολογικές εξελίξεις και πως αυτές προέκυψαν μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τις νέες συμπεριφορές.

Τα παραδείγματα τέτοιων τεχνολογικών εξελίξεων είναι πολλά: από τα ρομπότ στη βιομηχανική παραγωγή μέχρι τα eshops στο ίντερνετ και από τα ταξιδιωτικά πρακτορεία online μέχρι τους εκτυπωτές 3D που, όπως προβλέπεται, θα αλλάξουν ριζικά το μέλλον της εργασίας σε πολλούς παραγωγικούς και μεταπρατικούς τομείς, οι αλλαγές αυτές έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: το νέο, ψηφιακό προϊόν ή υπηρεσία δύσκολα ανέχεται δίπλα του την προηγούμενη, μη ψηφιακή κατάσταση. Ανθρώπινες εργατοώρες και οι άνθρωποι που τις εκπροσωπούν εξαφανίζονται ή, στην καλύτερη περίπτωση, αλλάζουν ριζικά για πάντα. Προϊόντα και οι εταιρείες που τα εκπροσωπούν εξαφανίζονται ή μετεξελίσσονται, για να ανταποκριθούν στις νέες συνθήκες.[1]

Στον τομέα της ψηφιακής τεχνολογίας εμφανίζονται συχνά, ίσως συχνότερα από άλλους τομείς, νέες τεχνολογικές εξελίξεις που αλλάζουν εντελώς το τοπίο, δημιουργώντας π.χ. νέες αγορές για προϊόντα από το πουθενά ή αντικαθιστώντας απόλυτα και εξαιρετικά γρήγορα προηγούμενα προϊόντα ή υπηρεσίες. Το email αντικατέστησε π.χ. σε μεγάλο βαθμό το παραδοσιακό ταχυδρομείο, τουλάχιστον στους τομείς εκείνους όπου η ασφάλεια και η πιστοποίηση παραλήπτη και αποδέκτη δεν είναι απολύτως απαραίτητη.

Τέτοιες αλλαγές έχουν να κάνουν με επιπλέον δυνατότητες που προκύπτουν λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης. Ένα καλό παράδειγμα είναι ο χώρος της αποθήκευσης δεδομένων σε μαγνητικούς ή οπτικούς δίσκους. Σε ένα διάσημα 25 χρόνων έχουν συμβεί πολλαπλές αλλαγές: η δισκέτα 3,5 ιντσών αντικατέστησε τη δισκέτα των 5,25 ιντσών, τα zip drives αντικατέστησαν τις δισκέτες 3,5 ιντσών, τα CD-ROMs και DVD-ROMS αντικατέστησαν τα zip drives και γίναν παρελθόν μόλις εμφανίστηκαν τα USB-sticks και πάει λέγοντας. Εταιρείες που δραστηριοποιούνταν σε έναν τέτοιο τομέα και δεν κατάφεραν να αναπτύξουν νέα προϊόντα, που να ακολουθούν τις ψηφιακές εξελίξεις, έπαψαν να υπάρχουν ή συγχωνεύτηκαν με άλλες εταιρείες για να αντιμετωπίσουν τις νέες συνθήκες.[2]

Τέτοιες αλλαγές είναι κάτι φυσιολογικό που έχει επαναληφθεί πάρα πολλές φορές στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο αγγλικός όρος disruptive innovation[3] (ο όρος έχει μεταφραστεί ως ανατρεπτική καινοτομία στα ελληνικά) περιγράφει τις αλλαγές εκείνες που δραματικά τροποποιούν, επανασυναρμολογούν ή επαναεφευρίσκουν υπάρχουσες δομές μια αγοράς, ενός δικτύου ή οποιουδήποτε άλλου χώρου στον οποίο εμφανίζονται, ή φτιάχνουν εντελώς καινούργιες. Η ανατρεπτική καινοτομία δημιουργεί κάτι ριζικά νέο ή διαφορετικό που δεν υπήρχε πριν, ή μεταλλάσσει κάτι προϋπάρχον σε βαθμό που προκύπτει κάτι νέο και διαφορετικό. Συνήθως οι ανατρεπτικές καινοτομίες προσφέρουν καλύτερες λύσεις σε προβλήματα που προϋπήρχαν ή σε προβλήματα που προέκυψαν επειδή κάποια άλλη αλλαγή, που απαιτούσε με τη σειρά της λύση, συνέβη στο μεταξύ.

Μια ανατρεπτική καινοτομία που άλλαξε την δομή των ανθρώπινων κοινωνιών για πάντα ήταν π.χ. η εισαγωγή ενός υποχρεωτικού εκπαιδευτικού συστήματος. Η καινοτομία αυτή δεν συνέβη, φυσικά, παντού στον ίδιο βαθμό, με την ίδια ταχύτητα και την ίδια χρονική στιγμή· υπάρχουν χώρες στις οποίες ακόμη και σήμερα η καινοτομία αυτή δεν έχει καθολική ισχύ. Κοινωνικοί και ιστορικοί παράγοντες επηρεάζουν πάντα την διασπορά μιας ανατρεπτικής καινοτομίας από ήπειρο σε ήπειρο και από χώρα σε χώρα. Συνολικά, όμως, πρόκειται για αλλαγές που φέρνουν κάτι νέο και δεν προσπαθούν απλώς να τροποποιήσουν ή να βελτιώσουν κάτι ήδη υφιστάμενο.

Στον τομέα της ψηφιακής τεχνολογίας τέτοιες ανατρεπτικές καινοτομίες είναι ίσως συχνότερες, επειδή οι τεχνολογικές εξελίξεις ήταν μέχρι τώρα ραγδαίες. Δύο, όμως, μου μοιάζουν ιδιαίτερα σημαντικές, καθώς επηρεάζουν τη ζωή όλο και περισσότερων ανθρώπων και φέρνουν αλλαγές σε όλο και περισσότερους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας: το ίντερνετ και οι συνδεδεμένοι σε αυτό υπερφορητοί υπολογιστές.

[1] Ένα καλό παράδειγμα αποτελεί η IBM, που τη δεκαετία του 1980-1990 ήταν ένας από τους μεγαλύτερος κατασκευαστής υπολογιστών στον πλανήτη, αλλά στο μεταξύ έχει μετατραπεί κυρίως σε εταιρία παροχής υπηρεσιών στο χώρο των ψηφιακών εφαρμογών.

[2] Παλαιότεροι χρήστες υπολογιστών Macintosh της εταιρίας Apple θυμούνται σίγουρα τα zip-drives της εταιρείας Iomega. Την εποχή που εμφανίστηκαν τα zip drives προκάλεσαν επανάσταση στον χώρο της αποθήκευσης δεδομένων. Η εμφάνιση νέων τεχνολογιών τα κατέστησε άχρηστα, η εταιρεία Iomega σήμερα παράγει μαγνητικούς δίσκους και συστήματα αποθήκευσης για μεγάλο όγκο δεδομένων, αποκλείστηκε δηλαδή από την αγορά της αποθήκευσης δεδομένων για προσωπική χρήση, καθώς δεν είχε να προσφέρει κάτι κατάλληλο για τον νέο τεχνολογικό ανταγωνισμό που έφεραν νεότερες τεχνολογίες.

[3] http://en.wikipedia.org/wiki/Disruptive_innovation#Disruptive_technology

 

Photo by geralt (Pixabay)

Ποια ψηφιακή επανάσταση;

Όταν ξεκίνησα να ασχολούμαι με τους υπολογιστές, γύρω στο 1990, η οθόνη του πρώτου μου υπολογιστή (Macintosh Classic) ήταν ασπρόμαυρη και εξαιρετικά μικρή (με μέγεθος 9 ιντσών και ανάλυση 512×342 pixels[1]), το διαδίκτυο – ή πιο ορθά ο παγκόσμιος ιστός (WWW) μόλις είχε εφευρεθεί και μου ήταν, φυσικά, άγνωστος.

25 χρόνια αργότερα, το ίντερνετ βρίσκεται στην τσέπη του παντελονιού μου μέσω του κινητού μου τηλέφωνου που είναι περίπου 100 φορές πιο γρήγορο, έχει αποθηκευτική μνήμη περίπου 800 φορές μεγαλύτερη από τον πρώτο μου υπολογιστή και μνήμη προσωρινής αποθήκευσης (RAM) περίπου 4000 φορές μεγαλύτερη. Το τηλέφωνο που δεν είναι τηλέφωνο αλλά ένας υπολογιστής σε υπερ-φορητό μέγεθος δεν διαθέτει πληκτρολόγιο και ποντίκι αλλά οθόνη αφής, ενώ μπορεί επίσης να εκτελεί εντολές που του δίνω προφορικά στα αγγλικά (εφόσον δεχτούμε βέβαια ότι κατανοεί την αγγλική μου προφορά).

Στο άμεσο μέλλον τέτοιοι υπερ-φορητοί υπολογιστές θα είναι και ρολόι, γυαλιά, σκουλαρίκια, στυλό ή ο,τιδήποτε άλλο καταφέρουν να σχεδιάσουν οι μηχανικοί που πλάθουν το μέλλον της τεχνολογίας, στην προσπάθειά τους να καλύψουν ανάγκες ή υποτιθέμενες ανάγκες των ανθρώπων σε παγκόσμιο επίπεδο.

Οι υπερ-φορητοί υπολογιστές αυτοί, που πρωτοεμφανίστηκαν το 2007 με την παρουσίαση του πρώτου iPhone από την Apple και στο μεταξύ είναι διαθέσιμοι σε διάφορα μεγέθη (με οθόνη μέχρι 12 ίντσες και βάρος λιγότερο από ένα κιλό) και είναι στο πρόγραμμα σχεδόν όλων κατασκευαστών υπολογιστών, έχουν πλέον μάλλον[2] ξεπεράσει σε πωλήσεις τους παραδοσιακούς «φορητούς υπολογιστές» και είναι – ή θα είναι στο άμεσο μέλλον – πανταχού παρόντες.

Ένας υπολογιστής που δεν είναι απλώς πάνω στο γραφείο ενός χρήστη, αλλά τον ακολουθεί, όπου αυτός βρίσκεται, έχει πλέον τη δυνατότητα να ξέρει που πήγε ο χρήστης του, με ποιους μίλησε, που δουλεύει, τι διαβάζει, τι είδε στο ίντερνετ ή στην πραγματική ζωή και τι του άρεσε και τι όχι[3]. Όλα αυτά αν του δώσει, φυσικά, ο χρήστης τα σχετικά δικαιώματα· και οι περισσότεροι χρήστες του δίνουν αυτό το δικαίωμα, είτε γιατί δεν έχουν ενημερωθεί για τις επιπτώσεις είτε γιατί, ως αντάλλαγμα, αποκτούν πληροφορίες που πιστεύουν πως χρειάζονται και υπηρεσίες που, στο μεταξύ, τους έχουν γίνει απολύτως απαραίτητες.

Οι μάχες της ψηφιακής επανάστασης – που στο μεταξύ δεν είναι ακριβώς επανάσταση αλλά κάτι φυσιολογικό και για τους περισσότερους καλοδεχούμενο – δεν γίνονται πλέον τόσο για τους χρήστες σε επαγγελματικό επίπεδο (εκεί δηλαδή που χρειάζονται εργαλεία παραγωγής και οι αποφάσεις παίρνονται κυρίως με βάση ορθολογιστικούς υπολογισμούς κέρδους και κόστους – κάτι στο οποίο η ψηφιακή τεχνολογία σίγουρα υπερτερεί, σε σύγκριση με «αναλογικές μεθόδους») αλλά για τους χρήστες σε καθημερινό επίπεδο: οι μεγάλοι παίχτες της ψηφιακής τεχνολογίας διαμορφώνουν σταδιακά ψηφιακούς αντικαταστάτες ή υποκατάστατα δραστηριοτήτων και αντικειμένων που πάντα τραβούσαν το ενδιαφέρον των χρηστών. Η μεταφορά τους στην ψηφιακή αρένα επιτρέπει, πλέον, την ευκολότερη μετατροπή της χρήσης τους σε οικονομικό κέρδος (monetization) κυρίως μέσω της διαφήμισης ή άλλων μορφών εξαγοράς ενδιαφέροντος σε χρήμα.

[1] Για σύγκριση: η τυπική οθόνη ενός κινητού τηλεφώνου έχει σήμερα μέγεθος μεταξύ 4,5 και 5,5 ίντσες, είναι φυσικά έγχρωμη και η τυπική της ανάλυση κυμαίνεται μεταξύ 540×960 και 1080×1920 pixels.

[2] Σύμφωνα τουλάχιστον με αυτή την ανάλυση: http://www.businessinsider.com/the-death-of-the-pc-tablet-sales-will-beat-notebook-sales-this-year-2013-1 (20 Οκτωβρίου 2014). Ανάλογα με το τι μετράει κανείς φτάνει φυσικά σε διαφορετικά συμπεράσματα, η συνολική τάση φαίνεται πάντως να είναι αυτή. Αν προσθέσουμε και τα «έξυπνα τηλέφωνα» στην εξίσωση, η αλλαγή γίνεται ακόμα πιο δραματική.

[3] Αυτά τα στοιχεία αλλά και πολύ περισσότερα είναι σε θέση να συλλέξει ένα έξυπνο τηλέφωνο ή ένας υπερφορητός υπολογιστής και με βάση αυτά να δημιουργήσει ένα προφίλ του χρήστη του – που αξιοποιείται για όποιο σκοπό επιλέξει αυτός που συλλέγει τα στοιχεία αυτά.

 

Φωτογραφία: Apple II by asvensson on 2014-07-03 12:37:53