Blog

Blog, ψηφιακά φιλολογικά

Με αφορμή μια βάση δεδομένων

12. Απριλίου 2014, Author: Notis Toufexis

Έγραψα εδώ για μια βάση δεδομένων που με χαρά είδα πως είναι διαθέσιμη πια στο διαδίκτυο. Το ό,τι στο Ιστορικό & Παλαιογραφικό αρχείο του ΜΙΕΤ ο Μέμος Τσελίκας και η ομάδα του ετοίμαζαν κάτι το ήξερα από μια ημερίδα στο Αμβούργο το 2006 στην οποία, πριν από κάμποσα χρόνια, έτυχε να είμαστε και οι δύο παρόντες. Εκεί είχα δει μια πρώτη εκδοχή μιας εντυπωσιακά καλομελετημένης βάσης δεδομένων σε MS-Access στην οποία θα γινόταν η συλλογή του υλικού, η μάλλον η ψηφιοποίηση του υλικού που είχε συγκεντρωθεί για πολλά χρόνια στο ΙΠΑ/ΜΙΕΤ και που όμοιό του, από όσο ξέρω, δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο. Αν θυμάμαι καλά  η βάση δεδομένων είχε τον τίτλο Αρέθας, ένα ταιριαστό τίτλο για τη μεθοδολογία και την στόχευση της δουλειάς που προετοίμαζε ο Τσελίκας και η ομάδα του στο ΙΠΑ/ΜΙΕΤ.

Λίγο αργότερα σε άλλη ημερίδα στο Κέιμπριτζ αυτή τη φορά έμαθα από τον Τσελίκα ότι είχε εξασφαλιστεί καλή χρηματοδότηση για να προχωρήσει το πρόγραμμα με καταγραφή και ψηφιοποίηση του εξαιρετικά πλήρους αυτού αρχείου χειρογράφων και εντύπων του ΙΠΑ/ΜΙΕΤ. Ο ιστότοπος που ανακάλυψα μόλις χθες πρέπει λοιπόν να είναι το αποτέλεσμα των ενεργειών αυτών. Δεν γνωρίζω πότε ακριβώς ολοκληρώθηκε το έργο και από πότε είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο, στον ιστότοπο βρήκα μόνο την ανακοίνωση ολοκλήρωσης του έργου με ημερομηνία τον Σεπτέμβιο του 2008, αν ο ιστότοπος υπάρχει από τότε ή αν ξεκίνησε πιο πρόσφατα δεν το γνωρίζω.

Μια που τα χειρόγραφα, έντυπα και έγγραφα της πρώιμης νεοελληνικής περιόδου ήταν το ψωμί μου για πολλά χρόνια, χάρηκα για την ολοκλήρωση του έργου και ακόμα περισσότερο επειδή καλύπτει ένα φοβερό κενό τόσο χρονολογικά όσο και από την άποψη των βιβλιοθηκών που αυτό καλύπτει.Το πρώτο που έκανα ήταν να αναζητήσω χειρόγραφα για θέματα με τα οποία έχω ασχοληθεί στο παρελθόν, όπως ο κωδικογράφος Νικόλαος ή Νικηφόρος Αγιομνήτης και ο Θεοδόσιος Ζυγομαλάς. Η μάσκα αναζήτησης για χειρόγραφα είναι η ακόλουθη:

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας_2014-04-12_13-42-56

 Θεωρώ τον εαυτό μου έμπειρο χρήστη ηλεκτρονικών πόρων και πολύ εξοικειωμένο σε θέματα που αφορούν την έρευνα και χρήση χειρογράφων και άλλων τεκμηρίων για την φιλολογική έρευνα. Πιστεύω λοιπόν πως τα προβλήματα που μου δημιουργεί η παραπάνω μάσκα εργασίας δεν προέρχονται από δικιά μου απειρία.

Ξεκινώντας από το πάνω μέρος της μάσκας αναζήτησης με τις βασικές επιλογές εμφανίζεται το πρώτο πρόβλημα:

Τι είναι το «Έγγραφο»;

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας_2014-04-12_13-51-50
Μάσκα αναζήτησής, επιλογές αναζήτησης

O όρος «Έγγραφα» για το δικό μου, φιλολογικό, μυαλό είναι δεσμευμένος σε συμφραζόμενα έρευνας με το μη-λογοτεχνικό κείμενο (νοταριακό έγγραφο κτλ.), θα περίμενα λοιπόν αντί αυτού τον δοκιμότερο όρο «Τεκμήριο» («Αναζήτηση Τεκμηρίων» κ.ο.κ.) που περιγράφει, κατά τη γνώμη μου, καλύτερα τα αντικείμενα που εμφανίζονται στην pop-up λίστα.

Τι είναι ο «Τίτλος»;

Το πεδίο «Τίτλος» που ακολουθεί την επιλογή είδους τεκμηρίου δεν είναι εντελώς ξεκάθαρο τι σημαίνει. Πρόκειται για τον τίτλο ολόκληρου χειρογράφου ή εντύπου; Για τίτλο έργου που περιλαμβάνεται σε χειρόγραφο; Για κάποιον άλλο τίτλο που περιλαμβάνει η βάση δεδομένων;

Η αναζήτηση σε χειρόγραφα για «Διαθήκη», «Διήγησις», «Μύθοι», όλα συχνότατοι τύποι έργων σε χειρόγραφα δεν έδωσε αποτελέσματα. Δεν πρόκειται λοιπόν για τίτλο που απαντά στο πρωτογενές υλικό.

Χρειάστηκε να αναζητήσω όλα τα χειρόγραφα όλων των βιβλιοθηκών για να μου λυθεί η απορία:

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας_2014-04-12_14-00-11
Αποτελέσματα αναζήτησης για όλα τα χειρόγραφα

Ο τίτλος λοιπόν είναι μεταδεδομένο, που  έχει οριστεί από τους δημιουργούς της βάσης δεδομένων και αποτελείται από α) έναν γεωγραφικό χώρο προέλευσης του χειρογράφου, β) μια συνοπτική αναφορά στη βιβλιοθήκη από την οποία προέρχεται και γ)  έναν αύξοντα αριθμό του συγκεκριμένου τεκμηρίου. Το πρώτο τμήμα του «Τίτλου», ο γεωγραφικός χώρος (αντιγραφής; φύλαξης;) του χειρογράφου δεν υπάρχει, αν βλέπω καλά, ως αυτόνομο πεδίο στην μάσκα αναζήτησης, είναι όμως χρήσιμο για τον ερευνητή.

Την αρχική χαρά για την δημιουργία του νέου αυτού εργαλείου διαδέχτηκε μια κάποια απογοήτευση. Η μάσκα αναζήτησης δεν με βοηθά να δώσω απάντηση στο βασικό ερώτημα που έχω ως χρήστης, το οποίο είναι …

 Πως θα βρω αυτό που ψάχνω;

Αυτός που δεν γνωρίζει πως είναι δομημένη μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων, που δηλαδή καταγράφονται ποια στοιχεία, με ποιον τρόπο και κάτω από ποιες ετικέτες / τίτλους, είναι εξαρτημένος από τον σχεδιαστή / προγραμματιστή, που πρέπει να του δείξει που να ψάξει χρησιμοποιώντας δόκιμους όρους που ταιριάζουν στα (φυσικά) αντικείμενα που περιλαμβάνονται στη βάση δεδομένων. Σε μια βάση δεδομένων με αντικείμενα φιλολογικού ενδιαφέροντος χρειάζονται επομένως και οι αντίστοιχοι φιλολογικοί όροι.

Οι προγραμματιστές συνήθως ασχολούνται με φυσικά ή άυλα αντικείμενα της καθημερινής ζωής: βιβλία, gadgets, δωμάτια ξενοδοχείων, πράγματα προς αγορά και πώληση, υπηρεσίες για τους χρήστες, κείμενα και απόψεις ανθρώπων, σχόλια σε κοινωνικά σάιτς κ.ο.κ. Στα περισσότερα από αυτά το πως θα ονομάσεις ένα ψηφιακό αντικείμενο, κάτι που να ανήκει σε μια entity (μια κατηγορία περιγραφής) δεν είναι κάτι με το οποίο πρέπει να ασχοληθεί κανείς με ιδιαίτερη προσοχή.

Δυστυχώς δεν συμβαίνει το ίδιο και με ψηφιακές εφαρμογές φιλολογικού ενδιαφέροντος. Ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες, όπως λένε και οι Γερμανοί, και το τι θα ονομάσει κανείς «Έγγραφο» μπορεί να οδηγήσει σε παρανοήσεις ή να προκαλεί αξεπέραστες δυσκολίες στον χρήστη.

 

Αρέσει σε %d bloggers: